Louise Soetens en Evert Nerinckx (master studenten, UGent), Jurgen Goossens (universitair hoofddocent Tilburg University en vrijwillig medeweker UGent) en Sien Devriendt (assistente, UGent)

Op zondag 14 oktober 2018 namen de stemgerechtigde inwoners van de Vlaamse gemeenten verplicht en in alle discretie deel aan de lokale en provinciale verkiezingen. Artikel 62 van de Belgische Grondwet stelt immers klaar en duidelijk: ‘de stemming is verplicht en geheim.’  Inmiddels is het stof van de voorbije verkiezingen gaan liggen en wordt het tijd om dat artikel van naderbij te bekijken, mede in het licht van nieuwe technologische evoluties. Het verplichte karakter van de stembusgang (de zogenaamde ‘opkomstplicht’) wordt regelmatig in vraag gesteld. Daarnaast duiken er in sneltempo nieuwe technologieën op die het overbodig zouden kunnen maken voor de burger om zich fysiek naar het stemhokje te begeven om een stem uit te brengen. De cruciale vraag is evenwel of nieuwe technologieën zoals blockchain het geheime karakter van de stemming kunnen garanderen.

Digitaal stemmen

Bij de afgelopen verkiezingen werd er in 163 van de 308 gemeenten in Vlaanderen gebruik gemaakt van een stemcomputer. Toch wordt nog in 145 gemeenten gestemd op papier. Toekomstdenkers dromen al enige tijd luidop van online stemmen via een computer of smartphone. In principe is het met een elektronische identiteitskaart mogelijk om elke stemgerechtigde inwoner via internet een stem te laten uitbrengen. Eén technologie springt daarbij in het oog: ‘blockchain’.

Wat is blockchain precies?

Bij het grote publiek is blockchain vooral bekend als de technologie achter virtuele valuta zoals bitcoin. Blockchain is evenwel veel meer dan dat. Oorspronkelijk waren blockchain start-ups vooral gericht op het FinTech domein, maar tegenwoordig zijn er ook in ons land heel wat initiatieven in andere sectoren. Zo bestaan er start-ups die blockchain willen inschakelen in de supply chain, voor Foodtech en voor ecosystemen. Blockchain kan echter ook interessant zijn voor de overheid en men zou kunnen overwegen om het in te zetten bij het verkiezingsproces.

Maar hoe werkt zo’n blockchain nu precies? Simpel uitgelegd is blockchain een techniek om transacties tussen vele partijen die elkaar niet noodzakelijk vertrouwen toch in goede banen te leiden zonder dat een centrale tussenpersoon (trusted third party) nodig is. De bekendste toepassing van dergelijke transacties zonder centrale tussenpersoon is natuurlijk bitcoin. Met deze virtuele munt worden zonder tussenkomst van een bank of centrale beheerder transacties afgesloten. Blockchain is een gedistribueerd netwerk, waarbij bijvoorbeeld een koop-verkoop transactie onomstotelijk vaststaat na validatie door alle participanten in het blockchainnetwerk. Blockchain biedt een digitaal archief aan waarin informatie op sequentiële wijze wordt opgeslagen in de vorm van blokken.

Elk blok wordt door middel van een zogenaamd cryptografisch algoritme (een algoritme dat allerhande gegevens kan versleutelen) aan de vorige blok geketend. Dit algoritme, dat wordt gebruikt om blokken aan elkaar te ketenen, zorgt ervoor dat de informatie in de keten niet kan worden gewijzigd. Er wordt bijgevolg een onwijzigbaar spoor gecreëerd. Dergelijke algoritmen zijn vandaag de dag al een courante methode om discrete informatie, zoals persoonsgegevens, te vergrendelen of in dit geval dus de elektronisch uitgebrachte stem te coderen. De technologie maakt het mogelijk om informatie op een veilige én transparante wijze bij te houden. Die transparantie zou evenwel voor problemen kunnen zorgen inzake het stemgeheim.

Blockchain in het verkiezingsproces

In de Nederlandse stad Groningen werd bij een referendum over de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van 21 maart 2018 een test uitgevoerd waarin blockchaintechnologie bij het stemproces werd ingeschakeld. Op die manier trachtte de gemeente om menselijke fouten en fraude te vermijden. In vijf stemlokalen gebeurde het tellen van de stemmen zowel met de hand als met een blockchainapplicatie. De stemmers merkten er vrijwel niets van. Het stembureau scande enkel de QR-code op de stempas één keer extra. De opkomst was in realtime te volgen. Na afloop werden de opkomst en het aantal getelde stemmen vergeleken. Het proces van stemmen tellen was voor iedereen transparant en controleerbaar.

In de Zwitserse stad Zug, die weleens ‘Crypto Valley’ wordt genoemd vanwege de aanwezigheid van talrijke blockchain-startups, ging men nog een stap verder. Alle inwoners van die stad kunnen sinds november 2017 een digitale identiteit creëren. Via een app kunnen ze hun persoonlijke informatie coderen waarna ze een ID ontvangen die gekoppeld is aan een cryptografisch adres op de Ethereum blockchain. Deze digitale ID kunnen ze voor de meest uiteenlopende zaken gebruiken, van het betalen van parkeerboetes tot het indienen van hun belastingaangifte. Op 2 juli 2018 werd in Zug een test uitgevoerd waarbij de inwoners over verschillende onderwerpen konden stemmen. Het was mogelijk om met hun digitale ID via een mobiele app hun stem uit te brengen waardoor fysieke aanwezigheid in het stembureau niet meer vereist was.

Zug gebruikte blockchain, in tegenstelling tot de test in Groningen, niet enkel ter controle van de uitgebrachte stemmen, maar ook voor het eigenlijke stemmen zelf. De resultaten van het stemproces waren echter niet bindend, aangezien het slechts om een test ging. Wel laat het de stad Zug en de Zwitserse overheid toe om dergelijke technologie te evalueren om mogelijk later op grotere schaal toe te passen. Dergelijke technologie zou bij uitstek voor Zwitserland, een land met een lange traditie van directe democratie en talrijke referenda, de organisatie van het stemproces alleszins vergemakkelijken.

Er zijn heel wat voordelen verbonden aan de toepassing van blockchain in het verkiezingsproces. Burgers moeten zich niet naar het stembureau begeven om te stemmen en het is mogelijk om de uitgebrachte stem te wijzigen tot het moment waarop de stembussen sluiten. Bovendien kan worden nagaan of een stem juist werd geregistreerd, het tellen kan live worden gevolgd en het systeem zou fraudebestendig moeten zijn, omdat alle acties die binnen het blockchainnetwerk gebeuren, opgeslagen worden en aan elkaar gekoppeld zijn. Zeker in ontwikkelingslanden, die geregeld te kampen hebben met machtsmisbruik en corruptie, zou blockchain omwille van zijn fraudebestendigheid bijzonder waardevol kunnen blijken. Blockchain brengt dus niet alleen directe democratie een stap dichterbij, het maakt verkiezingsfraude – zowel door de overheid als door derden – moeilijker.

Stemmen we binnenkort allemaal via blockchain?

Op basis van bovenvermelde voordelen is het verleidelijk om blockchaintechnologie als een mogelijke revolutie van het bestaande stemproces te zien. Het is evenwel belangrijk om stil te staan bij het huidige juridische kader. Op basis van Artikel 62 van de Grondwet bestaat er opkomstplicht en stemgeheim.

Het geheim van de uitgebrachte stem is in een rechtsstaat in principe een essentiële waarborg. Het moet onmogelijk zijn een verband te leggen tussen de identiteit van de persoon die de stem uitbrengt en de inhoud van de uitgebrachte stem. Zo niet, kan iemand onder druk worden gezet om een bepaalde stem uit te brengen. Gedurende het hele stemproces zijn bij het blockchain-experiment in Groningen dan ook maatregelen genomen om het stemgeheim te waarborgen. Zo was de scanner die de stemmen aan de stembus scant voorzien van brede afschermingsplaatjes, zodat het stembiljet onttrokken is aan het zicht van andere personen.

Maar is het stemgeheim bij blockchain altijd gegarandeerd? Bij een stemming via smartphone of computer bestaan er natuurlijk veiligheidsrisico’s zoals identiteitsfraude of hacking. Indien de geheime sleutel die toegang verleent tot de blockchain uitlekt, kan achterhaald worden wie op wie gestemd heeft. Bovendien legt de blockchain de volgorde vast waarin de stemmen worden uitgebracht. Als je dit laatste combineert met andere informatie, zoals bijvoorbeeld de volgorde waarin de stempassen zijn ingeleverd, is het mogelijk te achterhalen wat de inhoud van de stem is. Daarenboven zijn er nog de cyberrisico’s die kunnen opduiken. Denk aan malware die gebruikt wordt om computersystemen te verstoren, gevoelige informatie te verzamelen of toegang te krijgen tot private computersystemen. Daarnaast is het de vraag of het netwerk niet verzadigd zou raken bij een stemming op grote schaal.

Stemmen van thuis: niet waterdicht

Bovendien kan stemmen vanop een locatie naar keuze een zekere beïnvloeding met zich meebrengen. Wie van thuis uit stemt, zou immers onder druk gezet kunnen worden om op een bepaalde manier te stemmen. Dat is een gevaar dat we in principe in het huidige stemproces niet kennen: bijzitters en voorzitter van een kiesbureau zien er steeds op toe dat een persoon zich alleen in het stemhokje bevindt en zodoende in alle vrijheid en discretie een stem kan uitbrengen.

Alles in acht genomen moeten we concluderen dat de blockchaintechnologie nog niet voldoende op punt staat om het verkiezingsproces en de daarmee gepaard gaande fundamentele waarborgen, en met name het grondwettelijk bepaalde stemgeheim, volledig te verzekeren. Het maakt vooralsnog een geheime, onfeilbare, digitale stemming niet mogelijk. Wie dus niet aan zijn opkomstplicht wil verzaken, zal ook in de nabije toekomst genoodzaakt blijven zich fysiek naar het stemhokje te begeven. In het stemhokje zelf zou blockchaintechnologie natuurlijk eventueel wel kunnen worden ingezet. Daarnaast is het natuurlijk ook de vraag of de mogelijks nadelige invloed van thuis stemmen op het stemgeheim opweegt tegen de voordelen.

Bibliografie

ARNOU, P., Sancties op de stemplicht, RW 1991-92, 1345-1350

DE PRETER, W. en SUY,P.,  Blockchain voor beginners, 2017.  (https://www.tijd.be/dossier/blockchain/blockchain-voor-beginners/9930650.html.)

FRANKLIN, M., "Electoral Engeneering and Cross-National Turnout Différences, British Journal of Political Science 29,1999,1,205-224.

GOOSSENS, J., VERSLYPE, K., Blockchain en smart contracts: het einde van de vertrouwde tussenpersoon?, Larcier, 2018.

HIRCZY, W.,  The Impact of Mandatory Voting Laws on Turnout", Electoral Studies 13, 1994, 1, 64-76.

HJARMARSSON, F., HREIDARSSON? K., Blockchain-based E-Voting system, School of Computer Science, Reykjavik University.

HOOGHE, M., Kiesrecht en democratisering in België, 1831-1998. De nieuwe tekst van artikel 8 G.W. in historisch perspectief, TBP 1999, 589-597.

NELISSEN, B., Turtelboom en de stemweigeraars, Juristenkrant 2012, afl. 256, 12.

POULLET, Y., JACQUEMIN, H., Blockchain: une révolution pour le droit ?, JT 2018, afl. 6748, 801-816

VAN DE LOOVERBOSCH, M., Crypto-effecten: tussen droom en daad, Tijdschrift voor Rechtspersoon en Vennootschap – Revue, 2018, 193.

VANMAERCKE, L., De stemplicht in vraag gesteld, N. Tijd. Pol. 1993, afl. 2, 63-78.

VUYLSTEKE, B., Blockchain – Wat is het? Wat kan het betekenen voor het notariaat?, Tijdschrift voor Notarissen, 2018, 205.

http://www.standaard.be/cnt/gjq90s1p

http://www.standaard.be/cnt/dmf20170920_03083233

https://doorbraak.be/de-grenzen-van-een-grondwet/

https://cryptonomist.ch/en/2018/06/27/voting-on-the-blockchain/

https://www.coinstaker.com/zug-vote-blockchain/

https://www.dvhn.nl/groningen/Tellen-stemmen-referendum-kun-je-in-Groningen-live-volgen-22970871.html

https://www.berenschot.nl/actueel/2018/maart/groningen-stemmen-blockchain/

https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20180306_03393723

https://skemman.is/bitstream/1946/31161/1/Research-Paper-BBEVS.pdf

Print Friendly, PDF & Email
Share on Social Media

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *