monarchieProfessor Herman Van Goethem (UA) werd uitgenodigd in de Grondige Studie Grondwettelijk Recht (UGent) voor een gastcollege over de rol van de monarchie. Studente Karen van Esbroeck heeft hem nog een aantal vragen voorgelegd, die Prof. Van Goethem vrank en vrij heeft beantwoord met interessante en soms opmerkelijke antwoorden.

Herman Van Goethem is professor aan de Universiteit van Antwerpen. De Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten heeft hem onlangs de Loopbaanprijs voor Wetenschapscommunicatie gegeven. Hij is gespecialiseerd in de politieke geschiedenis van België in de 19de en 20ste eeuw. Hij heeft o.m. in 2008 het boek “De monarchie en 'het einde van België'” gepubliceerd.

Enkele citaten:

De monarchie is een instelling die geld kost, ‘die mensen wonen in kastelen’ … men kan niet van de ene op de andere dag de dotaties stopzetten.

Van Leopold I zijn er denk ik zeventien of achttien buitenechtelijke kinderen gekend. Deze kinderen kunnen geografisch gelokaliseerd worden op de weg die Leopold I moest afleggen van Brussel naar zijn kasteel in de Ardennen.

De rol van de Koning bij het vormen van een regering is nog de enige belangrijke rol.”

“De monarchie als instelling is niet meer van deze tijd … Bij de mensen in de straat …  zal je wel een emotionele waarde waarnemen die ze aan de monarchie hechten.”

 “Het is niet denkbaar en niet doenbaar om in België de monarchie af te schaffen. Enkel in de context van het uiteenvallen van België zou dit kunnen gebeuren.

De erfelijkheid van gestoorde familierelaties vind je ook bij de monarchie Ik vermoed dat de zaak Delphine Boël uiteindelijk onontvankelijk kan worden verklaard, omdat die termijn al lang verstreken is, zelfs als de publieke opinie sterk zou reageren op deze onrechtvaardigheid.

Zou u vooreerst even beknopt kunnen schetsen waar uw onderzoek zich voornamelijk op toespitst?

Als jurist en historicus heb ik altijd op het kruispunt tussen beide gewerkt, namelijk de communautaire geschiedenis van België, de instellingengeschiedenis, het uiteenvallen van België en ook veel inzake de rol van de monarchie. Vooral Leopold III, het functioneren van de monarchie rond Prins Karel en de bestuurlijke collaboratie tijdens de tweede wereldoorlog.

Welke belangrijkste evoluties kan men waarnemen met betrekking tot de rol van de monarchie doorheen de Belgische geschiedenis?

Met nog steeds dezelfde grondwet van in 1831 heeft de monarchie een hele ander invulling nu, omdat de grondwet enkel de krijtlijnen weergeeft. De grondwet zegt een aantal dingen, onder andere dat een handeling van de Koning geen politieke gevolgen heeft wanneer ze niet mede is ondertekend door de ministers. Dit is het gevolg van het feit dat de functie van de Koning hereditair is. Aangezien hij onschendbaar is, moet de Koning ook ingedekt zijn door zijn ministers. Leopold I verwoordde het als volgt “je suis derrière le rideau”. De Koning verschuilt zich als het ware achter zijn ministers, behalve in 1856 omtrent de kloosterwet waarbij je hem voor het eerst publiekelijk zelf naar voor ziet komen. Dit laatste is evenwel uitzonderlijk. Deze regel van ministeriële dekking geldt niet alleen voor formele koninklijke besluiten, maar eigenlijk voor het hele publieke optreden van de Koning, zoals bv. de toespraken.

Naarmate de media belangrijker wordt, ziet men ook meer van het privéleven van de Koning. Leopold I kan zich nog veel veroorloven, maar vanaf de jaren 1880 is de massapers al meer aanwezig bij Leopold II. Hij komt dan ook al snel in opspraak, terwijl de politici daar niets aan kunnen doen. De Koning is echter iets als een sprookje. Het moet één grote perfectie zijn en indien die functie erfelijk is, mag er geen vlekje of spatje aanzitten. Een Koning die overal buitenechtelijke kinderen heeft, sluit niet aan bij dat ideaal en past moeilijk in de beeldvorming van de mensen. Men stelt vast dat dit verwachtingspatroon bij uitbreiding voor de hele koninklijke familie geldt: ze mogen geen scheve schaatsen rijden.

De macht van de Koning evolueert doorheen de geschiedenis. Hoe zwakker de politieke partijen, hoe meer greep de Koning op de ministers zal hebben. Tussen 1830 en 1840 is de Koning dus werkelijk de motor van de regering. Het keerpunt komt op het moment dat de liberalen beginnen op te komen en een politieke partij vormen. Op dit moment krijg je het fenomeen dat een minister iets met de Koning bespreekt en tegen de Koning zegt “ik ga het eerst aan mijn partij vragen”. Echte partijregeringen hebben we in 1857-1864. Leopold I wijst dit systeem af en is voor zes maanden weg zonder dat zijn ministers weten waar hij zit. Dit is natuurlijk een probleem. Leopold I zal het partijstelsel niet aanvaarden en men slaagt een zucht van opluchting als zijn tijd er op zit. Leopold II zal het partijstelsel wel aanvaarden en gaat heel handig inspelen op de zwaktes van de partijen. De katholieke partij was een zwakke partij en hij zal die zwakte echt gebruiken om het partijbeleid te beïnvloeden.

Laat ons het nu even hebben over de huidige stand van zaken. Zijn de recente hervormingen van de dotaties aan de koninklijke familie en van de civiele lijst voldoende gelet op het huidige maatschappelijk debat waar 24 op 24 de woorden crisis en besparingen klinken?

De dotaties zijn inderdaad teruggeschroefd. De monarchie is een instelling die geld kost, ‘die mensen wonen in kastelen’. Dit zit mee in de deal, in het systeem. Een presidentieel systeem zal ongetwijfeld ook geld kosten. Daarnaast zijn er ook overgangsproblemen: men kan niet van de ene op de andere dag de dotaties stopzetten. Daar is het gewoon te laat voor. Anderzijds hebben die mensen ook een groot privépatrimonium, wat tot een zekere dubbelzinnigheid leidt: wanneer een herstelling nodig is aan hun huis, zullen ze soms naar een minister bellen om te vragen of hij ervoor wil zorgen dat het hersteld wordt door de dienst landschappen en monumenten of door de regie der gebouwen. Wanneer ze naar het buitenland reizen, bellen ze wel eens naar landsverdediging voor een vliegtuig. Die mensen staan anders in de wereld, ze zijn anders opgevoed. Bij prins Laurent is dit heel duidelijk. De inschattingsfouten die hij soms maakte, zijn opmerkelijk. Maar goed, niet iedereen is even sluw, briljant of diplomatisch.

Naar mijn mening is het goed dat ze de dotaties hebben ingekrompen en volgens mij is het grootste probleem dat alle koningskinderen (n.v.d.r. de kinderen van Koning Albert II) dotaties krijgen. Wanneer je als koningskind dotaties krijgt, ben je ook met handen en voeten gebonden: dan val je eigenlijk mee onder de onschendbaarheid, mag je dus best niet werken en moet je in elk geval  in het gareel lopen. Ondanks dit alles is de man van prinses Astrid er evenwel toch in geslaagd bankier te worden, wat vandaag de dag toch een risicovol beroep is. Bij Laurent is het niet-uitoefenen van een beroep een groot probleem. Een dotatie van ongeveer 300.000 euro per jaar bleek nog niet genoeg. Laurent doet ongeveer 25.000 euro per maand op. Het is nu eenmaal zo dat hij in dit systeem zat en blijkbaar niet met zijn geld kan omgaan. Men mag echter niet vergeten dat met de dotaties ook de volledige hofhouding van het paleis wordt betaald, die je kan vergelijken met een grote KMO. Prinses Elisabeth zal vanaf haar achttiende ook dotaties ontvangen en hieruit zal dan haar personeel worden betaald.

Om geld te besparen, zal het paleis wel altijd proberen om de mensen die in het paleis werken door de overheid te laten betalen. De archivaris van het koninklijk archief is een heel interessante figuur. Daar vormen de persoon en de instelling een geheel en is er een twist rond de vraag wie de archivaris zal betalen. Momenteel is dit het Rijksarchief, maar deze instelling pruttelt soms wel tegen en wil eigenlijk maar betalen voor een halftijdse tewerkstelling, terwijl de archivaris voltijds werkt.

Naar de toekomst toe kan je dotaties in het algemeen niet onmiddellijk afschaffen. Dit zijn immers erfenissen uit het verleden die je meeneemt, maar over generaties kan dit wel.

Is de rol van de Koning bij het vormen van een regering voorbijgestreefd of vervult hij nog steeds een belangrijke rol in dit proces?

Ik denk het misschien nog de enige belangrijke rol is van de Koning. In de crisis van 541 dagen had de Koning echt wel een functie. Hij is diegene die aanwijst welke partij aan zet is. De Koning is een soort verkeersagent die het verkeer regelt. Albert II heeft in die 541 dagen ook wel onvoorzichtigheden begaan, zoals het feit dat Bart De Wever met een vernederende titel als “éclaireur” slechts twee weken in de arena mocht. Dit is de mislukking op voorhand ensceneren. Waarom waren het geen twee maanden? Men heeft toen gezegd dat de Koning een fout heeft gemaakt. Hij had De Wever zijn ding moeten laten doen tot hij eventueel crashte en de fout van de mislukking dan bij hem lag. Nu is De Wever er met een martelarenrol uitgekomen en heeft het hem electoraal versterkt.

Alles is echter relatief. Toen ik voor het programma Terzake uitgenodigd was als gast, had ik vóór de uitzending een gesprek met Bruno Tobback. Hieruit bleek dat zelfs in deze keuze de Koning een soort politieagent was die binnen bepaalde grenzen optrad en dat het de partijvoorzitters waren die de touwtjes in handen hebben. Zelfs als dit waar is, dan nog denk ik dat we zulke verkeersregelaar nodig hebben om bepaalde functies te vervullen.

Speelt de Koning nog een rol in de benoeming of het ontslag van ministers?

Ik denk dat Boudewijn bij de benoeming van ministers soms nog wel een rol speelde, maar dat Albert II hier helemaal niets meer over te zeggen had. Op het ontslag van de regering hadden ze helemaal geen vat meer. Guy Verhofstadt publiceerde trouwens ergens een heel interessante anekdote over Albert II. De koning overweegt om de wet op de euthanasie niet te bekrachtigen en laat dit weten aan Verhofstadt, waarop deze zegt dat daar geen sprake van kan zijn en dat hij dit gewoon moet bekrachtigen. Dit illustreert dat de Koning in sommige materies niets meer in de pap te brokken heeft.

In 2013 deden N-VA en Groen een oproep in de Kamer om de monarchie aan te passen aan de 21ste eeuw zodat de democratie ten volle kan spelen en het staatshoofd op democratische wijze verkozen zou kunnen worden. Denkt u dat er een draagvlak is voor dergelijke oproep en dat deze hervorming in een volgende staatshervorming zou kunnen plaatsvinden?

Ik denk dat daar geen voldoende groot draagvlak voor is. Zelfs de socialisten weten dat ze niet te veel aan de monarchie moeten komen. Het is iets Belgisch, zoals bier en frieten.

Dus u denkt dat het uit te leggen valt aan de mens in de straat dat er zo veel geld naar de koninklijke familie vloeit, omdat ze per toeval met de achternaam ‘van Saksen-Coburg’ zijn geboren?

Mensen zoals u en ik vinden dat de monarchie als instelling niet meer van deze tijd is, maar wij zijn slechts een dunne bovenlaag. Bij de mensen in de straat – met alle respect – zal je een emotionele waarde waarnemen die ze aan de monarchie hechten. Ook is het belangrijk voor de publieke opinie te merken dat de Koning het goed doet. Toen Filip nog kroonprins was heeft hij een aantal uitschuivers gemaakt en men hield het hart al vast voor wat dit zou geven eens hij Koning werd. Zoals je ziet, heeft hij nog geen enkel accident de parcours opgelopen en dat is best wel knap. Omdat de overgang zo groot is, kunnen we afleiden dat de kabinetschef een grote rol heeft gespeeld. Baron van Daele heeft heel veel talent. Het is een wijze, innemende,  maar ook heel diplomatische man. Hij doet het goed als kabinetschef.

In de Franstalige pers begin je wel nu te horen dat Filip de N-VA Koning is, omdat de Koning heeft toegestaan dat de N-VA een bijzonder grote rol heeft gespeeld in de regeringsonderhandeling. Kijk eens hoe de perceptie gekeerd is! Dergelijk fenomeen krijg je overigens altijd wanneer de Koning achter een bepaalde politieke keuze staat die een deel van de bevolking absoluut ongehoord vindt.

Bent u zelf voorstander van een republiek of een – al dan niet protocollair – koningschap?

Ik ben heel pragmatisch en ben voorstander van niets. Ik ben niet God de vader en ik ga niet een nieuw land uittekenen. We moeten institutioneel vertrekken van wat we hebben. We zijn begonnen als monarchie en het is niet denkbaar en niet doenbaar om in België de monarchie af te schaffen. Enkel in de context van het uiteenvallen van België zou dit kunnen gebeuren en ik denk niet dat er splitsing komt waaruit twee volledig aparte landen zullen ontstaan.

Vlaanderen en Wallonië zullen steeds meer van elkaar verwijderd geraken, maar er zal, zo denk ik, steeds een soort overkoepelende federale structuur zijn met, geheel of gedeeltelijk, als bevoegdheden: buitenlandse zaken, defensie en financiën. Europa zal dit ook vragen. Ik spreek nu, zeg maar, over de volgende 30 jaar en dan heeft de Koning zeker een plaats: als je België – hoe minimaal ook – wil bij elkaar houden, zal je de monarchie erbij moeten nemen. Ook in een nationaal België waar enkel symbolen overblijven, is de Koning een symbool en zal hij dus overblijven. Misschien blijft hij ooit als enige over samen met een minister van buitenlandse zaken die alles moet vragen aan de deelstaatregeringen. In dat scenario is er zelfs geen federale minister van financiën meer, tenzij misschien voor de schulden uit het verleden, want alles is dan naar de regio’s gegaan. Zulk scenario is niet onmogelijk. We zullen wel zien.

Een soort Verenigde Staten van België?

Ja, en dat is nu al in grote mate het geval. De autonomie van de regio’s is enorm. Er wilde in 2014 eerst niemand nationaal premier worden, wat veelbetekenend is. Het gaat federaal nog slechts om weinig spectaculair ogende bevoegdheden, zoals binnenlandse zaken en justitie. Ook sociale zekerheid, maar die zijn de politici aan het splitsen met de bedoeling een deel over te hevelen naar de deelstaten. De sociale departementen zijn geen leuke departementen, omdat die opgesplitst zijn over zowel het federaal als het regionaal niveau. Justitie en Binnenlandse zaken zijn dus de voornaamste federale bevoegdheden en daar zijn heel weinig middelen voor.

Ik denk dat er in België altijd een federaal tussenniveau met monarchie zal zijn. Het is irrelevant of ik daar nu voor of tegen ben. Principieel ben ik daar natuurlijk tegen, de ‘onvrijheid’ van de koning en zijn familie lijkt me strijdig te zijn met fundamentele rechten. Boudewijn schrijft letterlijk in zijn brief aan Martens waarmee hij de wet op de zwangerschapsonderbreking weigert, “Ben ik dan de enige burger in dit land die niet de vrijheid van geweten heeft?” Het antwoord daarop is ‘ja’. “Ja Sire, u bent de enige burger in het land. Dat is het nu net, de enige, alle andere burgers hebben wel vrijheid van geweten, maar u niet.” Je zou kunnen stellen dat dit strijdig is met de grondrechten van de Koning. De monarchie is echter een soort van NV, een soort van firma, en als je in een firma zit dan ben je als aandeelhouder ook niet vrij om te doen wat je wil. Wie dan vrij wil worden, moet eruit stappen.

Wat is uw visie op de rechtszaak die Delphine Boël heeft aangespannen tegen  Koning Albert om de erkenning na te streven als buitenechtelijk kind?

Ik begrijp wel dat ze dit doet.  Tegelijk zijn ook de achtergronden interessant. Bij koninklijke families in het algemeen zijn huwelijksrelaties van een andere aard dan bij de modale burger, omdat al die huwelijken mariages de raison zijn. Je krijgt dan een ontkoppeling tussen seksualiteit en huwelijk. Er is een soort van gedoogsysteem in die kringen, waardoor ze er ongetwijfeld ook openlijk met elkaar over praten. Zonder anticonceptie in die tijd kwamen daar dan buitenechtelijke kinderen van, want een vrouw die met een Koning kan slapen, wil graag ook al eens zwanger worden. Dan hebben ze een kind en dan zijn ze ook een halve Koningin. Van Leopold I zijn er denk ik zeventien of achttien buitenechtelijke kinderen gekend. Deze kinderen kunnen geografisch gelokaliseerd worden op de weg die Leopold I moest afleggen van Brussel naar zijn kasteel in de Ardennen.

In die groepen is dat sociaal gezien een heel oude traditie, maar de Koningin vindt dit nooit leuk. Nu is er dus dit kind. Rond het jaar 2000 werd de modus vivendi doorbroken waarin de koninklijke familie leefde. Het boek van Mario Danneels “Paola. Van 'la dolce vita' tot koningin” is ongetwijfeld de trigger geweest die de hetze in gang heeft gezet. Iets wat lang verzwegen is, is zo dan toch bekend geraakt en ook meer en meer in dat gezin zelf opgeborreld. Uiteindelijk neemt de Koning een standpunt in en zegt “Delphine, je bent mijn dochter niet”, wat tot een totale breuk leidt. Stel je immers voor dat jouw vader zou zeggen: “Je bent mijn dochter niet”. Op dat moment krijg je een koningsdrama goed voor toneel. Shakespeare haalde zijn inspiratie bij zulke mensen, niet bij een gewone vrouw die op een appartement woont.

Sociaal gezien vind ik het heel menselijk dat Delphine de vordering instelt, want het moet voor haar een diep trauma zijn. Je ziet ook het repetitieve karakter bij de moeder van Delphine, die ongeveer hetzelfde heeft meegemaakt. De erfelijkheid van gestoorde familierelaties vind je dus ook bij de monarchie. Delphine is nu furieus. Juridisch gezien is de grote vraag of ze haar vordering niet te laat heeft ingesteld, want een volwassen zoon of dochter kan het vaderschap alleen aanvechten binnen het jaar nadat hij of zij ontdekt heeft dat de juridische vader niet de biologische is. Dus ik vermoed dat de zaak uiteindelijk onontvankelijk kan worden verklaard, omdat die termijn al lang verstreken is, zelfs als de publieke opinie sterk zou reageren op deze onrechtvaardigheid.

Als u een gokje zou moeten wagen, hebben we dan in 2030 – indien België op dat moment nog zou bestaan – nog steeds een Koning?

We hebben dan nog steeds een Koning. Prinses Elisabeth doet het niet slecht, als je ziet hoe ze spreekt. Interessant was haar speech op 11 november, zogezegd zelf geschreven. Hoewel zij de aanzet heeft gegeven, zal de speech verder door het kabinet zijn uitgewerkt. Ze doet het evenwel goed en is duidelijk bereid om haar rol te spelen. Het lijkt me een flinke, aanbevelenswaardige schoondochter. Als ze goed Nederlandstalig zal zijn – wat heel belangrijk is –  zal ze een waardige troonopvolgster zijn.

Print Friendly, PDF & Email
Share on Social Media

This article has 3 comments

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *