Dr. Frederik Dhondt , Postdoctoraal Onderzoeker van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), Insituut voor Rechtsgeschiedenis (UGent) 

De Catalaanse en Schotse referenda werden eerder op deze blog behandeld, ter gelegenheid van de Gentse lezing van Prof. Tierney (Edinburgh). Mijn bedenkingen zijn die van een rechtshistoricus en staan als dusdanig eerder in de marge van een debat tussen publicisten. Desondanks denk ik dat historische reflectie evengoed als evidente verschillen ook recurrentie en continuïteit aan het licht kunnen brengen. Niet alleen grondwettelijke documenten (zoals benadrukt door Prof. Tierney), maar ook de facto en de jure internationale beperkingen vormen grendels op het recht op zelfbeschikking. Misschien zelfs sterker in het laatste geval dan in het eerste, als we kijken naar de geschiedenis van het Europese statensysteem.

philip V of Spain

(Afbeelding: Filip V van Spanje. Bron: Wikimedia Commons)

Het Catalaanse referendum werd niet toevallig gehouden op 9 november. De regionale regeringsleider knoopte zijn stunt vast aan de driehonderdjarige herdenking van de incorporatie van Catalonië in Spanje. Een verre echo van de Spaanse Successieoorlog (1701-1713/1714). Een Europees conflict, en zelfs een wereldbrand. Bij de duurzame sporen van deze periode denken we aan de Britse verovering van Gibraltar (1705), de unie van Engeland en Schotland (1707) of de installatie van een Franse, Bourbon-prins als koning van Spanje (1701). Ironisch genoeg overleefden de Spaanse Borbón y Borbón hun Franse tegenhangers als regerende vorsten. Filips V van Spanje (1683-1746) was de tweede kleinzoon van Lodewijk XIV (1638-1715). Zijn troonsbestijging was het resultaat van een diplomatiek compromis, na meer dan tien jaar bloedvergieten en naar schatting een miljoen slachtoffers. Het spreekt voor zich dat ook de kleinste wijziging aan het territoriale compromis een nieuwe pan-Europese oorlog dreigde uit te lokken.

De Catalanen betreuren de incorporatie van hun regio in de Spaanse monarchie. Dat lijkt vreemd. Catalonië, een amalgaam van gebieden rond het graafschap Barcelona, vormde al sinds de middeleeuwen een deel van de kroon van Aragon, zelf verenigd met Castilië (het koninkrijk rond Burgos en Madrid) sinds het einde van de vijftiende eeuw. In 1707 won het Frans-Spaanse leger verpletterend de slag van Almanza. Filips V besliste om dit succes te baat te nemen om het statuut van zijn Castiliaanse onderdanen uit te breiden tot de Aragonezen, in een poging om Spanje te hervormen tot een moderne en gecentraliseerde staat naar Frans model (“Nueva Planta”-besluiten). In de ogen van hedendaagse juristen lijkt dit een rationele toepassing van het gelijkheidsbeginsel. Ancien Régime-samenlevingen hielden echter aan privileges: het recht verschillend te zijn, of een uitzondering te vormen op de algemene regel. Filips schafte oude en geliefde fueros af: lokale gewoontes, of – in hedendaags taalgebruik – fundamentele rechten en vrijheden.

europe in 1700

(Afbeelding: Europa in 1700. Bron: Wikimedia Commons)

De lokale vertegenwoordigende instellingen, de staten, hadden een alliantie gesloten met Filips’ vijanden. Zijn tegenstander, aartshertog Karel van Oostenrijk (1685-1740) had zijn hof in Barcelona als “Karel III, Koning van Spanje”. Catalonië was nog steeds onder Oostenrijkse controle toen de Europese grootmachten vrede sloten. De internationale erkenning van Filips V was definitief verworven op het congres van Utrecht (1712-1713). Voor de Catalanen was het toen al te laat. In ruil voor een Oostenrijkse belofte om Catalonië te ontruimen, beloofde Filips aan de Engelsen in een bilateraal verdrag om de lokale privileges te respecteren. De lokale staten betrouwden de zaak niet en verklaarden Filips de oorlog van zodra de Oostenrijkers vertrokken waren. Hun heftige verzet werd gewapenderhand gebroken. De staten verloren alles. Barcelona werd ingenomen door een Frans-Spaans leger op 11 september 1714. Filips schafte de lokale wetgeving af. Dat moet nochtans genuanceerd worden: zowel in Aragon, Valencia als Catalonië paste de Spaanse staat een subsidiariteitssysteem toe. De oude normen bleven gewoon in voege voor belangrijke deelgebieden als procesrecht, strafrecht, burgerlijk en handelsrecht, waar dit niet uitdrukkelijk was verboden door de centrale wetgeving. Conform de Europese traditie heerste een situatie van rechtspluralisme van naast elkaar bestaande rechtsordes, niet van onderschikking.

louis XIV accepts the will of Charles II

(Afbeelding: Lodewijk XIV aanvaardt het testament van Karel II van Spanje en roept zijn kleinzoon Filip uit tot koning; “Messieurs, il n’y a plus de Pyrénées ! (19e eeuw; Bron: Wikimedia Commons)

Aartshertog Karel, Filips’ verbitterde uitdager, had de oorlog verloren bij zijn verkiezing tot Keizer van het Heilig Roomse Rijk in 1711. Dit lijkt vreemd, maar is het niet. Oostenrijk, Groot-Brittannië en het toenmalige equivalent van Nederland spanden samen tegen een schijnbare Franse machtsgreep. Karel II van Habsburg (1661-1700), laatste mannelijke nazaat van Keizer Karel (1500-1558), had per testament zijn troon vermaakt aan Filips. Zijn grootvader, Lodewijk XIV, had onmiddellijk zijn legers gestuurd naar de Spaanse gebieden. Zo zou Frankrijk onrechtstreeks het hedendaagse België, grotendeels Italië, Spanje en vooral de kolonies in Azië en Amerika controleren, synoniem voor hopen goud en zilver. De coalitie ijverde voor een redelijke verdeling van deze erfenis.

Toen de Oostenrijkse kandidaat tot keizer werd gekozen na het plotse overlijden van zijn broer Jozef I (1673-1711), sneuvelde deze redenering. Oostenrijk was nu zelf de grootste bedreiging voor het machtsevenwicht. Karel controleerde al Napels, Milaan, Sardinië en de Spaanse Nederlanden (“België” zonder Luik). Maar dit slechts onder de voorwaarde dat Jozef I de Habsburgse hoofdlijn zou verderzetten in Wenen. Groot-Brittannië verliet dan ook nog binnen hetzelfde jaar de alliantie tegen Frankrijk, erkende Filips V en tekende vredespreliminaria. Karel was onmetelijk kwaad, triest en vertoornd. Hij vocht na de vrede van Utrecht (11 april 1713) nog een jaar verder, treurde over het “verlies” van Spanje (in werkelijkheid een niet-gehonoreerde claim) en strooide kwistig met posities voor Spaanse hovelingen. Pas in 1725 tekenden Karel VI en Filips V een vredesverdrag.

De juridische gelijkschakeling met Castilië was enkel mogelijk dankzij (Frans) militair succes. In het publiekrecht is het evenwel geen uitzondering dat rechtsregels hun oorsprong vinden in machtssituaties die zelf onwettig zijn wanneer ze zich voordoen. De uitroeping van de Franse Vijfde Republiek door de Gaulle is een klassiek voorbeeld. Bovendien zijn vraagstukken van soevereiniteit en statelijkheid evengoed internationaal als nationaal. De Belgische onafhankelijkheid in 1831-1839 is een andere illustratie. Het was onmogelijk om het juridische bestaan van ons land uit te tekenen los van haar traditionele rol als object in een conversatie tussen Europese machten. 

Bibliografie

– Albareda Salvadó, Joaquim. "La Catalogne et Philippe V d'Espagne dans la guerre de Succession d'Espagne: des espérances de 1705 à la perte des libertés de 1714." Revue d'histoire diplomatique CXXI, no. 3 (2007): 231-48.

– Álvarez-Ossorio, Antonio, Bernardo J. García García, and Virginia León Sanz, eds. La pérdida de Europa. La guerra de Sucesión por la Monarquía de España. Madrid: Fundación Carlos de Amberes, 2007.

– Bély, Lucien, ed. La présence des Bourbons en Europe, XVIe-XXIe siècle. Paris: PUF, 2003.

– Dhondt, Frederik. "From Contract to Treaty: the Legal Transformation of the Spanish Succession, 1659-1713." Journal of the History of International Law – Revue d'histoire du droit international XIII, no. 2 (2011): 347-75.

– Frey, L., and M. Frey, eds. The treaties of the War of the Spanish Succession : an historical and critical dictionary. Westport (Conn.): Greenwood Press, 1995.

– Lynn, John A. The wars of Louis XIV, 1667-1714. Modern Wars in Perspective.  Longman: London, 1999.

Print Friendly, PDF & Email
Share on Social Media

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *