Koning, ontslag van de regering en de Grondwet

Vertaald uit het Engels. De oorspronkelijke tekst is de authentieke versie. Lees het origineel.

Op maandag 2 november 2026, nadat het begrotingsoverleg binnen zijn vijfpartijencoalitie 's nachts was vastgelopen, bood premier Bart De Wever (N-VA) het ontslag van zijn regering aan bij koning Filip. De Koning heeft dat ontslag aanvaard noch geweigerd. Volgens het Koninklijk Paleis "houdt [hij] zijn beslissing in beraad" en begon hij met overleg met de voorzitters van de coalitiepartijen; de premier wordt op vrijdag 6 november opnieuw op het Paleis verwacht. De episode is een schoolvoorbeeld van een van de minst gecodificeerde, maar meest gebruikte mechanismen van de Belgische grondwettelijke praktijk.

De feiten

De federale regering, samengesteld uit N-VA, MR, Les Engagés, Vooruit en CD&V, probeerde al ongeveer twee maanden een akkoord te bereiken over een begrotingstraject met besparingen van ongeveer 10 miljard euro. Berichtgeving van VRT en The Brussels Times beschrijft een klassieke links-rechtstegenstelling: Vooruit, CD&V en Les Engagés vroegen een grotere bijdrage van de "sterkste schouders", waartegen N-VA en MR zich verzetten. Nadat de onderhandelaars zonder akkoord uiteengingen, werd De Wever maandagochtend op het Paleis ontvangen.

De mededeling van het Paleis is kort. De eerste minister heeft zijn ontslag aangeboden naar aanleiding van het mislukken van de begrotingsonderhandelingen binnen zijn regering. De Koning houdt zijn beslissing in beraad en pleegt overleg met de partijvoorzitters van de coalitiepartners. Hij betreurt dat er geen akkoord is bereikt over een geloofwaardige begroting die afgestemd is op de huidige uitdagingen, stelt dat het land zich in een context van grote geopolitieke onzekerheid en aanzienlijke economische uitdagingen geen langdurige politieke crisis kan veroorloven, en roept alle partijen op om het algemeen belang en de bereidheid tot compromissen voorop te stellen.

Het overleg verliep volgens het aangekondigde schema. Op dinsdag 3 november ontving de Koning 's ochtends Yvan Verougstraete (Les Engagés) en 's middags Sammy Mahdi (CD&V); op woensdag 4 november volgden Conner Rousseau (Vooruit) en Georges-Louis Bouchez (MR). Volgens RTBF zou de N-VA-voorzitter donderdag volgen. Bij het verlaten van het Paleis verklaarde Rousseau dat Vooruit nog steeds een akkoord wil binnen de huidige regering, op voorwaarde dat het "eerlijk" is. Intussen bood Anders, de Vlaamse liberalen, aan om een alternatieve meerderheid te steunen, een aanbod dat Verougstraete afwees.

Juridisch kader

De Koning, zijn ministers en verantwoordelijkheid

Volgens artikel 37 van de Grondwet berust de federale uitvoerende macht, "zoals zij door de Grondwet is geregeld", bij de Koning. Die formule wordt meteen genuanceerd. Artikel 88 maakt de persoon van de Koning onschendbaar terwijl zijn ministers verantwoordelijk zijn; artikel 106 bepaalt dat geen akte van de Koning gevolg kan hebben als zij niet is medeondertekend door een minister, die daardoor alleen reeds ervoor verantwoordelijk wordt; en artikel 105 beperkt de Koning tot de machten die de Grondwet en de bijzondere wetten hem uitdrukkelijk toekennen. De ministers zijn verantwoordelijk tegenover de Kamer van volksvertegenwoordigers (artikel 101).

Artikel 96 voegt eraan toe dat de Koning "zijn ministers [benoemt] en ontslaat". Het tweede lid beschrijft slechts één situatie waarin de federale regering haar ontslag moet aanbieden: wanneer de Kamer, bij volstrekte meerderheid van haar leden, een constructieve motie van wantrouwen aanneemt die een opvolger voor de eerste minister voordraagt, of binnen drie dagen na het verwerpen van een motie van vertrouwen een opvolger voordraagt. De Koning benoemt dan de voorgedragen opvolger.

Wat de Grondwet niet zegt

Niets daarvan is hier aan de orde. De Kamer heeft over niets gestemd; de regering is er eenvoudigweg niet in geslaagd intern een akkoord te bereiken. De Grondwet regelt niet het ontslag dat de premier uit eigen beweging aanbiedt, noch wat de Koning daarmee moet doen. Een ontslag "in beraad houden" is dus een grondwettelijke conventie en geen geschreven regel: het aanbod wordt in ontvangst genomen, maar er wordt geen koninklijk besluit tot aanvaarding genomen. Juridisch blijft de regering met volle bevoegdheid in functie, aangezien zij niet is ontslagen. Pas een aanvaarding zou haar herleiden tot een ontslagnemende regering die enkel de "lopende zaken" afhandelt, zoals de regering-Leterme II vanaf 26 april 2010 overkwam.

Ontbinding is geen koninklijke keuze

De Koning kan op de crisis evenmin reageren door verkiezingen uit te schrijven. Artikel 46 laat ontbinding van de Kamer enkel toe als zij een motie van vertrouwen verwerpt en niet binnen drie dagen een opvolger voor de eerste minister voordraagt, als zij een motie van wantrouwen aanneemt zonder tegelijk een opvolger voor te dragen, of, bij ontslag van de federale regering, als de Kamer bij volstrekte meerderheid van haar leden met de ontbinding instemt. Bij vervroegde ontbinding duurt de nieuwe federale zittingsperiode slechts tot de eerstvolgende verkiezingen voor het Europees Parlement. Verkiezingen zouden dus afhangen van een meerderheid in de Kamer, niet van het Paleis.

De begroting

De grondwettelijke inzet van het onderliggende geschil ligt in artikel 174: elk jaar keurt de Kamer van volksvertegenwoordigers de begroting goed. Wordt er niet tijdig een begroting aangenomen, dan werkt de Staat met "voorlopige twaalfden": elke maand mag niet meer dan een twaalfde van de uitgaven van het voorgaande jaar worden uitgegeven. The Brussels Times wijst erop dat de parlementaire goedkeuring van een begroting zes tot acht weken in beslag neemt, waardoor een start van 2027 met voorlopige twaalfden steeds waarschijnlijker wordt. Het federale België begon ook 2026 al op die manier, gedurende drie maanden.

Analyse

Een neutraal instrument met politieke gevolgen

Een ontslag in beraad houden is het meest zichtbare gebruik van wat er rest van de manoeuvreerruimte van de Koning. Het Paleis kiest inhoudelijk geen partij; de mededeling spreekt enkel over het algemeen belang en over compromissen. Toch heeft die keuze reële gevolgen. Het ontslag aanvaarden had het einde van de regering betekend en, zoals politicoloog Carl Devos (Universiteit Gent) het tegenover VRT verwoordde, "game over". Het in beraad houden laat enkele dagen alle opties open en legt een deadline vast.

Door VRT geïnterviewde politicologen lezen de zet in die zin. Dave Sinardet (VUB en UCLouvain) noemde het een onderdeel van het ritueel om de druk op de partijen op te voeren, met als bedoeling dat de voorzitters uiteindelijk water bij de wijn doen. Nicolas Bouteca (Universiteit Gent) merkte op dat het feit dat de Koning nu met de partijvoorzitters praat, aantoont dat er in het Belgische systeem niet om hen heen te kunnen is.

Die vaststelling verdient vanuit grondwettelijk oogpunt nadruk. De Grondwet spreekt over de Koning, de ministers en de Kamer. Zij vermeldt geen partijvoorzitters, die geen enkele van de bevoegdheden uit de artikelen 96 of 46 uitoefenen. Toch richt het koninklijk overleg zich tot hen, en niet tot de ministers in de regering. De conventie formaliseert zo op het Paleis de realiteit van de Belgische particratie: de beslissende onderhandelaars staan buiten de regering.

De ministeriële verantwoordelijkheid blijft gevrijwaard

Staat de actieve rol van de Koning op gespannen voet met de artikelen 88 en 106? Wij menen van niet, op voorwaarde dat de conventie wordt gerespecteerd. Een ontslag in beraad houden is geen rechtshandeling die medeondertekening vereist, en het overleg leidt niet tot een bindende beslissing. De beslissende akten, als die er komen, zijn de aanvaarding van het ontslag of de benoeming van een nieuwe regering, die op de gebruikelijke wijze een ministeriële medeondertekening vereisen. In een interview uit 2015 op deze blog over de toekomst van de monarchie werd gesteld dat de Koning geen echte vat meer heeft op het ontslag van een regering. De huidige episode nuanceert die stelling: de Koning beslist niet of de coalitie overleeft, maar hij bepaalt wel de timing.

Precedenten

De techniek is niet nieuw. Op 22 april 2010, nadat Open VLD de coalitie had verlaten over de splitsing van het kiesarrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde, bood premier Yves Leterme het ontslag van zijn regering aan. Koning Albert II hield het in beraad en vroeg Didier Reynders om te bemiddelen. Toen die opdracht eindigde, aanvaardde de Koning het ontslag op 26 april 2010, waarna op 13 juni 2010 verkiezingen volgden. Die crisis en haar grondwettelijke nasleep komen aan bod in onze eerdere bijdragen over de splitsing van BHV en over de herziening van de Grondwet in de zesde staatshervorming.

De regering-De Wever stond zelf al eens in een mildere vorm op dit punt. Begin november 2025, tijdens het begrotingsoverleg van vorig jaar, nam De Wever geen ontslag, maar vroeg hij de Koning om zijn deadline te verlengen; hij kreeg 50 extra dagen, en op 24 november 2025 volgde een akkoord over 9,2 miljard euro. Deze keer, zo merkte VRT-Wetstraatjournalist Bart Verhulst op, werd het woord "ontslag" expliciet gebruikt.

Conclusie

De Grondwet regelt enkel het gedwongen ontslag dat door de Kamer wordt uitgelokt. Het ontslag dat een premier uit eigen beweging aanbiedt, en de beslissing van de Koning om het in beraad te houden, behoren tot de conventie. Die conventie geeft het staatshoofd een korte maar reële bemiddelende rol, zonder de politieke verantwoordelijkheid weg te halen bij de ministers, en zij weerspiegelt hoezeer het Belgische bestuur afhangt van de partijvoorzitters. Wat nu te volgen: de terugkeer van de premier naar het Paleis op vrijdag 6 november, of de Koning het ontslag aanvaardt dan wel de coalitie de onderhandelingen hervat, en of de federale Staat 2027 met voorlopige twaalfden aanvat.

Koning houdt ontslag De Wever in beraad: wat zegt de Belgische Grondwet?

Kernpunten