Sarah-Amilia Derijst, Tess Eeckhaudt, Lynn Mikolajczak, (master studenten, UGent), Jurgen Goossens (FWO postdoctoraal onderzoeker, UGent – universitair docent, Erasmus Universiteit Rotterdam), Sien Devriendt (assistente, UGent) en Pieter Cannoot (assistent, UGent).

 

De Belgische politiek worstelt al lange tijd met de problematiek inzake de vluchten boven Brussel. De aanleiding van de recente discussies was de beslissing van de Brusselse Regering om vanaf 1 januari 2017 een nultolerantie in te voeren tegen vliegtuigen die de Brusselse geluidsnormen overschrijden. Vanuit Vlaamse hoek werden hiertegen twee opeenvolgende belangenconflicten ingeroepen uit vrees dat de toepassing van de strengere geluidsnormen aanzienlijke negatieve gevolgen met zich zou meebrengen.

Verschillende werkgroepen trachten intussen een door alle partijen gedragen oplossing te bekomen. Bij het aflopen van het tweede belangenconflict op 21 april 2017 werd echter nog geen consensus bereikt. De Brusselse Regering besliste bijgevolg om de strengere geluidsnormen voor vliegtuigen op Brussels Airport vanaf 22 april 2017 toe te passen. De inning van de boetes zelf zal pas gebeuren binnen anderhalf tot twee jaar waardoor er ruimte voor onderhandeling overblijft.

De geluidsnormenproblematiek is een ingewikkeld vraagstuk. Een uiteenzetting van de bevoegdheidsverdeling en een bespreking van de procedure van belangenconflicten zullen hierna dan ook meer klaarheid brengen. Daarnaast zal herfederalisering als mogelijke oplossing onder de loep worden genomen. Is dit een deus ex machina die een einde kan brengen aan deze turbulente communautaire vlucht of brengt een herfederalisering nieuwe problemen met zich mee?

Bevoegdheidsverdeling: welke piloot vindt zijn weg nog?

Als uitgangspunt geldt het beginsel van de exclusieve materiële en territoriale bevoegdheidsverdeling dat door het Grondwettelijk Hof in een arrest van 25 februari 1986 werd bevestigd, waarbij slechts één overheid bevoegd is om een bepaalde materie te regelen op een bepaald grondgebied. Hierbij geldt dat de gemeenschappen en gewesten momenteel – zolang artikel 35 van de Grondwet niet in werking is getreden – enkel bevoegd zijn voor de aan hen toegewezen bevoegdheden. Alle andere, niet-toegewezen (residuaire) bevoegdheden komen toe aan de federale overheid.

De geluidsnormen maakten oorspronkelijk deel uit van het takenpakket van de federale overheid. Deze bevoegdheid werd vervolgens bij de tweede staatshervorming (1980) naar de gewesten overgeheveld en finaal verankerd in artikel 6, §1, II van de Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen (hierna: BWHI). De gewesten dragen aldus de bevoegdheid voor “de bescherming van het leefmilieu, onder meer die van de bodem, de ondergrond, het water en de lucht tegen verontreiniging en aantasting, alsmede de strijd tegen de geluidshinder”.

Artikel 6, §1, X, 7° BWHI verleent de gewesten tevens de bevoegdheid tot “de uitrusting en uitbating van de luchthavens en de openbare vliegvelden, met uitzondering van de luchthaven Brussel-Nationaal.” Brussels Airport – die op Vlaams grondgebied gelegen is – blijft dus voorbehouden aan de federale overheid die daarnaast ook bevoegd is voor het bepalen van de vliegroutes en het baangebruik van alle luchthavens.

De overheid moet bij het uitoefenen van haar toegewezen bevoegdheden weliswaar rekening houden met het evenredigheidsbeginsel. Dit beginsel houdt in dat de overheid de haar toevertrouwde bevoegdheden dient uit te oefenen op een manier die het voor een andere overheid niet bemoeilijkt of onmogelijk maakt om haar bevoegdheden uit te oefenen. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest dient met dit beginsel rekening te houden bij het opleggen van geluidsnormen. Zij mag hierin niet zodanig ver gaan dat ze het de federale overheid onmogelijk zou maken, of alleszins zou bemoeilijken, om haar bevoegdheid inzake de uitbating en de uitrusting van de luchthaven Brussel-Nationaal uit te oefenen.

Het probleem dat momenteel rijst, situeert zich niet in een overschrijding van bevoegdheden wat resulteert in een bevoegdheidsconflict. Er is momenteel vooral een probleem met de wijze waarop bevoegdheden worden uitgeoefend, wat aanleiding kan geven tot het indienen van een belangenconflict. Zoals vermeld, zijn de gewesten exclusief bevoegd inzake de geluidsnormen op grond van art. 6 BWHI. Zowel het Vlaams, Waals als Brussels Hoofdstedelijk Gewest kunnen autonoom geluidsnormen opleggen. In het gebied rond de nationale luchthaven kunnen bijgevolg verschillende geluidsnormen gelden. Het redelijk uitoefenen van bevoegdheden is dan ook essentieel. Daarnaast is er ook de federale bevoegdheid inzake vliegroutes. De strengere geluidsnormen boven Brussel, in combinatie met de boetes, kunnen op lange termijn leiden tot een groter gebruik van de Leuven-route. Dit alles dreigt buitenproportionele gevolgen met zich mee te brengen voor de inwoners van de Vlaamse Rand. Deze kunnen zich democratisch niet uitspreken over de beslissingen van de Brusselse politici maar dragen er wel de gevolgen van. Kamerlid Tim Vandenput meent dat er in dit geval sprake is van “No burden without representation” naar het Amerikaanse “No taxation without representation”. De Vlaamse Regering ging dan ook over tot het indienen van twee belangenconflicten.

Belangenconflict: een zwarte doos vol verrassingen

In dit dossier diende de Vlaamse Regering twee belangenconflicten in. Een belangenconflict ontstaat wanneer een bepaalde entiteit meent in haar belangen te worden geschaad door een beslissing van een andere component van de staat. De oorsprong van een belangenconflict is dus niet te vinden in de legaliteit van een genomen beslissing maar wel in de wijze waarop de bevoegdheid wordt uitgeoefend. Van zodra een belangenconflict wordt ingeroepen, wordt de desbetreffende beslissing of de uitvoering ervan voor 60 dagen geschorst. Binnen deze termijn tracht het Overlegcomité bij consensus tot een oplossing te komen.

Er zijn twee soorten belangenconflicten, enerzijds deze die door een parlement worden ingeroepen en anderzijds deze die door een regering worden ingeroepen. Tussen beide belangenconflicten bestaan er twee grote verschilpunten. Vooreerst kunnen belangenconflicten op parlementair vlak door parlementen worden ingeroepen tegen voorstellen of ontwerpen van wet, decreet of ordonnantie en amendementen hiertegen. Van zodra dit voorstel of ontwerp gestemd of gepubliceerd is in het Belgisch Staatsblad, is een belangenconflict niet meer mogelijk. Een belangenconflict op regeringsvlak wordt door een regering ingeroepen tegen een beslissing of ontwerp van beslissing. De wet bepaalt, in tegenstelling tot hierboven, geen termijn waarbinnen moet worden opgetreden. Een belangenconflict inroepen nadat de beslissing is aangenomen en gepubliceerd, is dus nog steeds mogelijk. Een tweede groot verschilpunt zit hem in de schorsingstermijnen. Een belangenconflict op parlementair vlak zorgt voor een schorsing van 120 dagen, terwijl de schorsingsperiode bij een belangenconflict op regeringsvlak slechts 60 dagen bedraagt. Gelet op de voorliggende problematiek, wordt het belangenconflict tussen regeringen verder belicht.

Het eerste belangenconflict werd door de Vlaamse Regering ingediend op 2 december 2016 en liep af eind februari 2017. Daarop besliste de Vlaamse Regering op 21 februari 2017 om een tweede belangenconflict in te stellen, gestoeld op de volgende motieven. Vooreerst meent de Vlaamse Regering ernstig in haar economische belangen te worden geschaad door de nultolerantie van de Brusselse Regering inzake de geluidsnormen voor vliegtuigen. De stopzetting van het gedoogbeleid dat Brussel sinds de invoering van de geluidsnormen in 1999 voerde, kan volgens Vlaamse zijde immers raken aan de werkgelegenheid die Brussels Airport biedt. De kans op jobverlies is reëel doordat vliegtuigmaatschappijen hun toevlucht zouden kunnen zoeken tot andere luchthavens waar dergelijke boetes niet gelden. Dit economisch motief staat tegenover de gezondheidsmotieven van de Brusselaars, namelijk de bescherming van hun leefmilieu en gezondheid, waarbij zij eisen dat er minder vliegtuigen over hun grondgebied zouden vliegen. Ten tweede voerde de Vlaamse Regering aan dat er een ernstige beperking is van de beleidsvrijheid en autonomie van de Vlaamse Gemeenschap. Ten slotte worden de schending van het beginsel van de federale loyauteit én van het redelijkheidsbeginsel opgeworpen.

Brussel bestempelde het tweede belangenconflict allereerst als onontvankelijk aangezien artikel 32, §2, tweede lid van de Gewone Wet tot Hervorming der Instellingen stelt dat de procedure van het belangenconflict met betrekking tot eenzelfde beslissing slechts eenmaal kan worden ingediend. De Vlaamse Regering weerlegde dit standpunt door op te werpen dat het eerste belangenconflict werd ingediend namens het Vlaams Gewest, terwijl het de tweede maal namens de Vlaamse Gemeenschap werd ingesteld. Hoewel de Vlaamse Regering op grond van de BWHI in Vlaanderen optreedt als gemeenschaps- én gewestorgaan, blijven het Vlaams Gewest en de Vlaamse Gemeenschap twee onderscheiden rechtspersonen die bijgevolg afzonderlijk een belangenconflict over hetzelfde onderwerp kunnen indienen. Onder meer professoren Emmanuel Vandenbossche en Hendrik Vuye bevestigen deze interpretatie. Ondanks de Brusselse tegenkanting verklaarde Premier Michel het tweede belangenconflict dan ook geldig. Vuye wijst zelfs op de mogelijkheid tot het inroepen van een derde en vierde belangenconflict, deze keer gegrond op de oorspronkelijke beslissing van de Brusselse Hoofdstedelijk Regering uit 1999 tot het invoeren van de strengere geluidsnormen.

Herfederalisering als emergency exit?

Kan een herfederalisering van de geluidsnormen een mogelijke piste zijn voor een duurzame oplossing? Er zijn voor- en nadelen verbonden aan deze piste.

De voorstanders van een herfederalisering halen hoofdzakelijk de volgende argumenten aan. Ten eerste dient het federale bestuursniveau als enige entiteit met de belangen en burgers van het gehele land rekening te houden. In het luchthavendossier spelen diverse belangen zoals economie, volksgezondheid en veiligheid van omwonenden. Het federale niveau lijkt in dat opzicht het best geplaatst om de verschillende tegenstrijdige belangen tegen elkaar af te wegen en met elkaar te verzoenen. De kritiek dat de inwoners van de Vlaamse Rand buitensporig zouden getroffen worden door de strenge geluidsnormen van Brussel, hoewel zij geen impact kunnen uitoefenen op de beslissing van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (cfr. “no burden without representation”), zou via herfederalisering – tot op bepaalde hoogte – kunnen worden verholpen. Ten tweede behoren de geluidsnormen in andere federale landen zoals Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland tot de bevoegdheid van de federale overheid. Een vergelijkend onderzoek uit 2006 heeft aangetoond dat er zich in deze landen, in tegenstelling tot bij ons, tot dan toe geen noemenswaardige conflicten hebben voorgedaan.

Anderzijds is er ook een keerzijde van de medaille. Vooreerst zal een herfederalisering waarschijnlijk ook niet leiden tot snellere oplossing op korte termijn. Herfederalisering zou een toekomstig compromis op lange termijn kunnen betonneren en zo een duurzame oplossing kunnen bieden, maar dan moet er wel eerst nog voor alle betrokkenen een aanvaardbare oplossing worden bereikt. Ook op federaal niveau blijven de communautaire tegenstellingen echter duidelijk aanwezig. De vraag kan dan ook gesteld worden of een herfederalisering niet louter het verplaatsen van het probleem betreft. Op federaal niveau spelen er eveneens tegenstrijdige belangen die tot belangenconflicten aanleiding kunnen geven. Daarenboven biedt de huidige behandeling van belangenconflicten die reeds op federaal vlak plaatsvindt, met name bij het Overlegcomité, duidelijk geen garantie op succes. Ten slotte maakt de huidige communautaire standstill het momenteel politiek onmogelijk om een herfederalisering op korte termijn door te voeren. Zo heeft de regering in haar regeerakkoord de wil te kennen gegeven om tijdens haar legislatuur, die nog tot de verkiezingen in 2019 loopt, institutionele rust te verzekeren. Bovendien beschikt de federale regering niet over een bijzondere meerderheid in het parlement om de relevante bepalingen van de BWHI te wijzigen.

Veilig einde van de vlucht of een crash?

We kunnen concluderen dat een herfederalisering van de geluidsnormen voor- en nadelen heeft. Het is echter hoogst twijfelachtig of herfederalisering op korte termijn een einde zou maken aan de vooralsnog turbulente communautaire vlucht. Het staat echter wel vast dat een duurzame oplossing zich opdringt. Op lange termijn zou een herfederalisering en dus een minder versnipperde bevoegdheidsverdeling eventueel kunnen bijdragen tot de nodige stabiliteit en duidelijkheid. Hopelijk brengen de huidige politieke piloten deze turbulente vlucht snel tot een veilig einde en kunnen zij aldus een crash vermijden.

 

Bibliografie

Art 143 van de Gecoördineerde Grondwet van 17 februari 1994.

Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen 8 augustus 1980.

Gewone Wet tot Hervorming der Instellingen 9 augustus 1980.

Wet 16 juni 1989 houdende diverse institutionele hervormingen.

Ordonnantie van de Brusselse Hoofdstedelijke Raad van 25 maart 1999 betreffende de opsporing, de vaststelling, de vervolging en de bestraffing van misdrijven inzake leefmilieu.

Beslissing van 19 mei 2016 van de Minister van het Leefmilieu van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest.

Verklaring tot herziening van de Grondwet, BS 28 april 2014, 35.184.

Arbitragehof, 25 februari 1986, B.S., 19 april 1986, 3627.

ALEN, A. en MUYLLE, K., Handboek van het Belgisch Staatsrecht, Mechelen, Kluwer, 2011, 562 p.

GELDERS, D., FACON, P.,”Het nachtvluchtendossier: een complexe materie voor beleid en communicatie”, Burger bestuur & beleid, Vanden Broele, jaargang 1, nr. 4.

KEYAERTS, D., “De geluidsnormen in federaal België Summun ius, summa iniauria”, jura falconis, jg 43, 2006-2007, nr 2, Leuven, p. 177-210.

VANDE LANOTTE, J., GOEDERTIER, G., HAECK, Y., GOOSSENS, J. en DEPELSMAEKER, T., Belgisch Publiekrecht, Brugge, die Keure, 2015, 1594 p.

ARNOUDT, R., “Hoe belangrijk is een vliegwet en waarom is die nodig?”, De Redactie, 21 februari 2017, http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/politiek/1.2897935.

BELGA, “Brusselse rechter verwerpt eis tot schrapping vliegroute Leuven Rechtdoor”, De Redactie, 15 april 2016, http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/binnenland/1.2629883.

BERVOET, D. en VANACKER L., “Uitgelegd: De Brusselse geluidsnormen”, De Tijd, https://multimedia.tijd.be/uitgelegd/zaventem/.

BOGHAERT, W., “De (procedure)fouten in het geluidsdossier Zaventem”, Sceptr, 9 februari 2017, http://sceptr.net/2017/02/procedurefouten-verstrenging-geluidsnormen-brussel/.

DE VLAAMSE REGERING, “Nota aan het overlegcomité”, 21 februari 2017, DOC. 0160/2, https://www.vlaanderen.be/nl/nbwa-news-message-document/document/09013557801c5d6c.

HET VLAAMS PARLEMENT, “Geluidsnormen en vliegroutes”, https://www.vlaamsparlement.be/dossiers/geluidsnormen-en-vliegroutes.

HET VLAAMS PARLEMENT, “Geluidshinder luchthaven Zaventem – Werkgroepen”, http://docs.vlaamsparlement.be/pfile?id=1253904.

MICHIELSEN, S., “Botsende belangen”, De Tijd, 22 februari 2017, http://www.tijd.be/opinie/commentaar/Botsende-belangen/9865321.

MOENS, B., “Brussel speelt met communautaire atoombom”, De Tijd, 21 februari 2017, http://www.tijd.be/politiek-economie/belgie-brussel/Brussel-speelt-met-communautaire-atoombom/9865131.

MTM, POJ, “Alles wat u moet weten over de discussie rond de geluidsnormen”, Het Nieuwsblad, 22 februari 2017, http://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20170222_02745025.

PAELINCK, G., “Brusselse regering past strengere geluidsnormen toe, maar inning boetes volgt pas later”, De Redactie, 20 april 2017, http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/politiek/2.33294?eid=1.2956624.

PAELINCK, G., “De Brusselse regering gaat de strengere geluidsnormen voor vliegtuigen op Brussels Airport vanaf zaterdag toepassen. Maar de inning van boetes gebeurt pas 1,5 tot 2 jaar later. Daardoor blijft onderhandelen mogelijk.”, De Redactie, 20 april 2017, http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/binnenland/1.2956624.

POPPELMONDE, J., “Vlaanderen draag meest schadelijke geluidsoverlast”, De Standaard, 22 februari 2017, http://www.standaard.be/cnt/dmf20170221_02744090.

ROGGEMAN, T., “Huidig beleid werkt concurrentievervalsing tussen luchtshavens in de hand”, De Knack, 10 februari 2017,
http://www.knack.be/nieuws/belgie/huidig-beleid-werkt-concurrentievervalsing-tussen-luchthavens-in-de-hand/article-opinion-813379.html.

VANDENPUT, T., “Met herfederalisering van geluidsnormen halen we een zeer irritante angel uit het hele luchthavendossier”, De Knack, 25 februari 2017, http://www.knack.be/nieuws/belgie/met-herfederalisering-van-geluidsnormen-halen-we-een-zeer-irritante-angel-uit-het-hele-luchthavendossier/article-opinion-819765.html.

VUYE, H. en WOUTERS, V., “Wetsvoorstel Vuye & Wouters over Zaventem”, Vuye & Wouters, 27 februari 2017, https://vuyewouters.be/2017/02/27/wetsvoorstel-vuyewouters-over-zaventem/.

WOUTERS, V. en VUYE, H., “Grendeltechnologie, Zaventem en de geluidsnormen”, Doorbraak, 5 februari 2017, http://www.doorbraak.be/nl/nieuws/grendeltechnologie-zaventem-en-de-geluidsnormen.

WOUTERS, V. en VUYE, H. “Een derde en vierde belangenconlict voor Zaventem? Dat kan zo”, De Morgen, 20 april 2017, http://www.demorgen.be/opinie/een-derde-en-vierde-belangenconflict-voor-zaventem-dat-kan-zo-b10486fa/.

X, “Wie wil wat”, De Tijd, 22 februari 2017, http://www.tijd.be/nieuws/archief/Wie-wil-wat/9865340?ckc=1&ts=1492723567.

Print Friendly
Share on Social Media

This article has 2 comments

  1. Maurits Reply

    "Enerzijds werden de artikelen met betrekking tot leefmilieu niet in de Verklaringen tot herziening van de Grondwet opgenomen, waardoor een grondwetswijziging omtrent deze materie in de huidige legislatuur onmogelijk is."

    Een herfederalisering van de geluidsnormen vergt toch enkel een wijziging van de bijzondere wet van 8 augustus 1980? De enige relevante grondwetsbepalingen, artikel 7bis en 23 zijn bevoegdheidsneutraal geformuleerd en staan dus open voor een uitoefening van de bevoegdheid inzake geluidsnormen door de federale overheid. Of de vereiste meerderheid voor een wijziging van de bijzondere wet kan worden gevonden is natuurlijk een heel andere vraag…

    • Sien Devriendt Reply

      Bedankt voor deze opmerking. We hebben de tekst gewijzigd en verduidelijkt.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *