Laurens Dumoulin & Mukan Heynderickx (masterstudenten Grondige Studie Grondwettelijk Recht, UGent), Jurgen Goossens (doctoraal onderzoeker, UGent) & Pieter Cannoot (assistent, UGent)

Overzicht zesde staatshervorming: deel 2 van 6

Het is eindelijk zover. Waar toenmalig premier Yves Leterme aanvankelijk nog dacht dat de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde (BHV) slechts vijf minuten politieke moed zou vergen, hebben de politici er uiteindelijk vele jaren over gedaan. In het Vlinderakkoord van 11 oktober 2011 over de zesde staatshervorming is het probleem opgelost, of beter gezegd, werd een compromis à la belge bereikt.

BHVDe kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde ontstond reeds kort na het ontstaan van België in 1830. Door de eerste staatshervormingen, waarbij gemeenschappen en gewesten werden opgericht, vormde zich een bijzonder fenomeen: de kieskring BHV lag nu in twee gewesten (en twee taalgebieden), namelijk het Vlaams Gewest (Nederlandse taalgebied) en het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest (tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad). Het omvat de 19 gemeenten van het tweetalige gebied Brussel en 35 gemeenten uit Vlaams-Brabant. Bovendien wijzigde in 2002 de federale kieswet waardoor de kiesarrondissementen werden samengevoegd tot provinciale kieskringen. In de provincie Vlaams-Brabant werden de arrondissementen Brussel-Halle-Vilvoorde en Leuven echter behouden.

De meeste Vlaamse politieke partijen zagen de kieskring BHV echter als een mechanisme dat de verfransing van de Brusselse Rand in de hand werkte. Bij de federale en Europese verkiezingen konden Franstalige politici uit Brussel in 35 Vlaamse gemeenten van Vlaams-Brabant stemmen ronselen. Nederlandstalige politici profiteerden evenwel ook van deze de kieskring BHV om verkozen te raken. In een geanimeerd videofragment legt Prof. Dave Sinardet het BHV-probleem helder uit.

In 2003 besloot het Grondwettelijk Hof dat bij behoud van de provinciale kieskringen het niet samenvallen van de kieskringen met de provinciegrenzen in Brussel en Vlaams-Brabant een onaanvaardbare ongelijkheid inhield. Het Hof gaf de wetgever vier jaar tijd om een oplossing voor BHV te vinden. Desondanks hield BHV België langer dan vier jaar in een houdgreep. De zogenaamde “vijf minuten politieke moed” duurden enkele jaren en leidden tot de val van de regering-Leterme II in 2010. Het was duidelijk dat een compromis over BHV, hét symbooldossier van de communautaire spanning in België, noodzakelijk was om de volgende regering te vormen. Na de verkiezingen werden de onderhandelingen dan ook aangevat om een akkoord over de zesde staatshervorming te bereiken.

Splitsing kieskring

Op 14 september 2011 was de kogel eindelijk door de kerk. Meer dan acht jaar na de uitspraak van het Grondwettelijk Hof en na 459 dagen onderhandelen werd een akkoord bereikt over de splitsing van de kieskring BHV. De provincie Vlaams-Brabant is sindsdien een volwaardige kieskring, waar Halle-Vilvoorde en Leuven deel van uitmaken. Daarnaast is er nu ook de kieskring Brussel-Hoofdstad. Als compensatie voor de ‘Vlaamse eis’ tot splitsing van BHV hebben de Franstaligen een ‘bijzondere modaliteit’ bekomen voor de zes faciliteitengemeenten (gemeenten in het Nederlandse taalgebied met faciliteiten voor Franstaligen) in de Brusselse Rand, wat voor hen eigenlijk een status quo betekent. Inwoners van deze gemeenten hebben voor de federale verkiezingen immers de keuze om te stemmen op een lijst van de kieskring Vlaams-Brabant of op een lijst van de kieskring Brussel-Hoofdstad. Deze kiezers kunnen dus blijven stemmen op Brusselse kandidaten, maar worden wel meegerekend voor het aantal zetels dat in de kieskring Vlaams-Brabant wordt verdeeld. Volgens de onderhandelaars gaat het om een ‘vrij zuivere splitsing’ en een ‘evenwichtig compromis’.

De institutionele oppositie was het hier nochtans niet mee eens. Het verlies van het recht van de inwoners van de 29 andere gemeenten van Halle-Vilvoorde om voor Brusselse lijsten te stemmen werd aan Franstalige kant bekritiseerd. Volgens hen is de compensatie voor de splitsing ontoereikend. Aan Vlaamse kant spreekt men dan weer van een te dure splitsing. De scherpste kritiek kwam er op het praktische gevolg van de splitsing voor de Vlaams-Brusselse vertegenwoordiging in de Kamer. Een Vlaamse verkozene in de kieskring Brussel-Hoofdstad wordt na de splitsing haast onmogelijk, tenzij bijna alle Vlaamse partijen op één lijst zouden opkomen. Die vrees blijkt nu ook terecht, aangezien bij de federale verkiezingen van 2014 alle verkozenen uit Brussel-Hoofdstad Franstalig zijn.

Bijzondere geschillenregeling in Brusselse randgemeenten

Het is duidelijk dat de zes faciliteitengemeenten in de Brusselse Rand communautair een heikel punt vormen. De administratieve praktijk in deze randgemeenten was al dertig jaar lang zo dat Franstalige inwoners slechts eenmaal hun taalvoorkeur hoefden uit te drukken indien ze van hun (taal)faciliteiten wilden genieten. In 1997 maakte de Vlaamse omzendbrief-Peeters echter duidelijk dat volgens een correcte interpretatie van de taalwetgeving deze taalvoorkeur telkens opnieuw diende te worden uitgedrukt om zo geen afbreuk te doen aan het voorrangsstatuut van het Nederlands.

De burgemeesters van drie Brusselse randgemeenten weigerden deze omzendbrief na te leven, waardoor het bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 tot een conflict kwam. De inwoners van de betrokken gemeenten van wie men wist dat ze Franstalig waren, kregen automatisch een Franstalige oproepingsbrief in hun bus. Hierop weigerde toenmalig Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Marino Keulen de burgemeesters opnieuw te benoemen. Bij de onderhandelingen over de zesde staatshervorming kwamen er voorstellen om de omzendbrief-Peeters bij wet te bevestigen, maar die tegelijk ook te milderen in die zin dat er slechts periodiek (om de 3 of 6 jaar) een uiting van de taalvoorkeur moest komen. Deze voorstellen haalden het uiteindelijk niet.

Wél zijn er een aantal andere ingrijpende wijzigingen doorgevoerd die het juridisch kader vormgeven waarbinnen de gekende problemen een oplossing moeten krijgen. Voortaan zullen alle administratieve geschillen uit de randgemeenten voor de algemene vergadering van de Raad van State moeten worden gebracht en zal deze ook de eindbeslissing nemen over het al dan niet benoemen van burgemeesters in de zes betrokken randgemeenten. De algemene vergadering is paritair samengesteld uit Nederlands- en Franstaligen. Deze regeling lijkt nuttig voor communautair gevoelige geschillen over taalkwesties, maar ook een simpele betwisting over de bouwvergunning van een kippenhok kan nu voor de algemene vergadering van de Raad van State komen. Deze ‘overkill’ is dan ook door de Vlaamse oppositie op de korrel genomen.

De algemene vergadering van de Raad van State heeft zich ondertussen voor het eerst uitgesproken over de benoeming van een aantal burgemeesters en daarbij aansluitend over omzendbrief-Peeters. Enerzijds erkent ze het voorrangsstatuut van het Nederlands in de randgemeenten. Anderzijds merkt ze op dat het telkens opnieuw moeten uiten van de taalvoorkeur te veel afbreuk doet aan de rechten van de Franstaligen in de randgemeenten en volstaat dan ook een hernieuwbare taaluiting voor een redelijke termijn van vier jaar.

Hervorming gerechtelijk arrondissement

Naast de splitsing van de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde en de hierboven beschreven geschillenregelingen voor de zes faciliteitengemeenten, bevatte het akkoord over de zesde staatshervorming ook een hervorming van het gerechtelijk arrondissement Brussel. Door de omvang en structuur was dit arrondissement moeilijk te beheersen. De wet van 19 juli 2012 betreffende de hervorming van het gerechtelijk arrondissement Brussel voorziet dan ook in een grondige hervorming. Voor de parketten voert de nieuwe regeling een volledige territoriale splitsing door met een parket Halle-Vilvoorde en een parket Brussel-Hoofdstad. Zo kan ieder parket zijn eigen vervolgingsbeleid voeren, rekening houdend met de verschillen in crimineel patroon tussen de hoofdstad en Halle-Vilvoorde. De rechtbanken daarentegen worden niet territoriaal gesplitst, maar ontdubbeld op basis van taal. Er komen telkens twee eentalige rechtbanken. Van een zuivere splitsing is op gerechtelijk vlak in Brussel-Halle-Vilvoorde dan ook geen sprake. Op enkele kleine uitzonderingen na heeft de regeling de toets van het Grondwettelijk Hof reeds doorstaan.

Algemeen kan worden geconcludeerd dat de onderhandelingen over de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde op een typisch Belgische manier zijn verlopen. Om tot een akkoord over de zesde staatshervorming te komen, hebben zowel Vlamingen als Franstaligen toegevingen moeten doen. Of het om een evenwichtig compromis gaat, hangt dan ook in belangrijke mate af van het ingenomen perspectief. Aangezien de kwestie BHV de Belgische politiek bijna vijftig jaar heeft geteisterd en uiteindelijk heeft geleid tot een ware systeemcrisis, is het voor de toekomst vooral belangrijk dat het compromis er is.

Beknopte literatuurlijst

1) C. Baekeland & B. Nelissen, “De randgemeenten en hun bijzondere regeling na de Zesde Staatshervorming. Kicking the can down the road?” in A. Alen, B. Dalle, K. Muylle, W. Pas, J. Van Nieuwenhove & W. Verrijdt (eds.), Het federale België na de Zesde Staatshervorming, Brugge, die Keure, 2014, 255-276.

2) F. Gosselin, “La réforme de l'arrondissement judiciaire de Bruxelles”, in J. Sautois & M. Uyttendaele (eds.), La sixième réforme de l'Etat (2012-2013). Tournant historique ou soubresault ordinaire?, Limal, Anthemis, 2013, 375-396.

3) A. Remiche & L. Van den Eynde, “La nouvelle procédure de nomination des bourgmestres des six communes à facilités de la périphérie bruxelloise”, in J. Sautois & M. Uyttendaele (eds.), La sixième réforme de l'Etat (2012-2013). Tournant historique ou soubresault ordinaire?, Limal, Anthemis, 2013, 227-259.

4) V. Rigodanzo & E. Slautsky, “La scission de la circonscription électorale de Bruxelles-Hal-Vilvorde”, in J. Sautois & M. Uyttendaele (eds.), La sixième réforme de l'Etat (2012-2013). Tournant historique ou soubresault ordinaire?, Limal, Anthemis, 2013, 145-191.

5) W. Vandenbruwaene, “Het gerechtelijk arrondisement Brussel” in J. Velaers, J. Vanpraet, Y. Peeters & W. Vandenbruwaene (eds.), De zesde staatshervorming: instellingen, bevoegdheden en middelen, Antwerpen, Intersentia, 2014, 203-214.

6) B. Vanlerberghe, “Het gerechtelijk arrondissement Brussel” in A. Alen, B. Dalle, K. Muylle, W. Pas, J. Van Nieuwenhove & W. Verrijdt (eds.), Het federale België na de Zesde Staatshervorming, Brugge, die Keure, 2014, 191-212.

7) J. Velaers, “De splitsing van de kieskring BHV en de bijzondere regelingen voor de Randgemeenten: de bevoegdheid van de algemene vergadering van de Raad van State, de benoeming van de burgemeesters en de stand still” in J. Velaers, J. Vanpraet, Y. Peeters & W. Vandenbruwaene (eds.), De zesde staatshervorming: instellingen, bevoegdheden en middelen, Antwerpen, Intersentia, 2014, 151-201.

Bron afbeelding

Print Friendly, PDF & Email
Share on Social Media

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *